Górny Śląsk i jego dziedzictwo kulturowe
- wnioski badawcze z zakresu polityki pamięci,
impulsy edukacyjne i innowacje dydaktyczne

Skąd się wzięła granica na Górnym Śląsku?

W wyniku klęski Niemiec i ich sojuszników w I wojnie światowej w środkowej części Europy powstał nowy porządek polityczny. Mocą Traktatu Wersalskiego (1919), który formalnie kończył wojnę i podpisany został przez pokonane Niemcy i zwycięskie kraje Ententy (min. Francję, Wielką Brytanię i Włochy), Republika Weimarska zmuszona została do ustępstw terytorialnych na swych zachodnich, wschodnich i północnych krańcach. Polska odzyskała większość ziem zaanektowanych przez Prusy w I i II rozbiorze, czyli Wielkopolskę i Prusy Zachodnie zwane dziś Pomorzem Gdańskim. Także polskie roszczenia odnośnie Górnego Śląska spotkały się początkowo z przychylną reakcją zwycięskich mocarstw. Jednak wskutek fali protestów, która przetoczyła się przez Niemcy, i wątpliwości Brytyjczyków, nieżyczących sobie zbytniego osłabienia Rzeszy, Rada Najwyższa Mocarstw Sprzymierzonych podjęła w ostatecznym efekcie decyzję o przeprowadzeniu plebiscytu, który miał zadecydować o przyszłej przynależności państwowej regionu. 

Górny Śląsk – pozostający od średniowiecza poza państwowością polską – należał kolejno do Korony Czeskiej, Monarchii Habsburskiej, Królestwa Prus a w 1871 roku wszedł jako część Prus w skład zjednoczonego Cesarstwa Niemieckiego. Większość mieszkańców regionu zamieszkałych na terenach wiejskich na wschód od linii Kluczbork, Opole, Prudnik, Racibórz posługiwała się na codzień śląską odmianą polszczyzny, co nie przekładało się jednak automatycznie na ich świadomość narodową. W zachodniej części regionu – w powiatach nyskim, niemodlińskim i grodkowskim oraz we wszystkich dużych miastach językiem dominującym był niemiecki. Mimo tego nie istniała tu ani jednoznaczna granica językowa ani kulturowa; duża część mieszkańców zadomowiona była w obu językach i obu kulturach. Podobnie jak w innych środkowoeuropejskich regionach granicznych także na Górnym Śląsku o identyfikacji narodowej decydował nie język, lecz subiektywne odczucie. Znacząca liczba mieszkańców Górnego Śląska posiadała bardzo rozbudowaną świadomość regionalną i nie identyfikowała ani z narodem polskim ani niemieckim. Po części fenomen ten zachował się do dziś. 

Jeszcze przed plebiscytem – w roku 1919 i 1920 - regionem wstrząsnęły dwa antyniemieckie powstania, będące de facto lokalną wojną domową. Trzecie powstanie wybuchło już po plebiscycie - w maju 1921 roku. Jego adresatem nie była Rzesza Niemiecka, lecz Najwyższa Rada Sprzymierzonych. Miało ono zarówno przy aktywnym, jak i przy biernym wsparciu Francji spowodować korzystniejsze dla Polski wytyczenie granicy. Konsekwencją tego powstania - które stanowiło połączenie spontanicznego zrywu, zorganizowanych walk oddziałów paramilitarnych oraz inwazji – były tysiące zabitych i rannych, zarówno wśród cywilów, jak i wśród bojowników (po stronie niemieckiej działał tak zwany „Selbstschutz”), spustoszone połacie regionu oraz ogólna demoralizacja ludności. Kiedy w lipcu 1921 roku, po ośmiu tygodniach walk, karabiny umilkły, wiara w prawo międzynarodowe oraz w powojenny wersalski porządek była już znacznie podkopana.

JSN Nuru template designed by JoomlaShine.com